Page 47 - LevamiunNur_M_Smll

Levâmi‘u'n-Nûr ve Atlas Minor

levâmi‘u'n-nûr fî Zulmet-i Atlas minor
Kâtib Çelebi kendi çağının coğrafyaya dair bilgilerini aşarak İslam dünyasına yeni bir pencere açmayı
amaçlamıştır. Bu nedenle İslam coğrafyacılığının müktesebatından kaynaklanan önceki birikimin üze-
rine Avrupa'da meydana gelen yeni bilgileri de ekleyerek, zamanının en gözde coğrafya eserini yazmak
amacıyla meşhur Cihânnümâ'nın yazımına başlamıştır. Cihânnümâ'nın Endülüs, Magrib ve Rum (Anado-
lu) kısımlarının yazımını tamamladıktan sonra, sıra Avrupa kıtası ve ülkelerini anlatmaya gelince kaynak
bulmakta zorlanmış, bu nedenle Atlas Major'ü veya daha önce rastlamış olduğu Abraham Ortelius'un
63
64
Theatrum Orbis Terrarum adlı eserini temin etmek istemiştir. Fakat bu eserlere ulaşmayı planlarken,
tesadüfen Karaçelebizâde Abdülaziz Efendi'nin muhallefatından Gerardus Mercator ve Jodocus Hon-
dius'un Atlas Minor'ünü elde edebilmiştir. Öncelikle kendisinin de ifade etmiş olduğu gibi Atlas Minor'ü
isminden mülhem Atlas Major'ün hülasası zannederek tercümeye koyulmuştur. Kasım-Aralık 1653 (H.
1064 Muharrem) tarihinde başladığı tercümeyi 29 Temmuz 1655 (H. 25 Ramazan 1065) tarihinde yak-
laşık bir buçuk yıl gibi kısa bir zamanda tamamlamıştır. Zamanının İslam dünyasına karanlık gözüken
gayrimüslim coğrafyasından bulmuş olduğu bilgi ışığını daha sonra Cihânnümâ'ya yansıtmıştır.

Atlas Minor'ün tercümesinde, talihin yardımı olsa gerek, karşısına çıkan aslen Fransız bir mühtedî
olan Mehmed İhlâsî'nin Latince bilgisinden faydalanmıştır. Eserin tercümesi genel olarak harfiyen
65
tercümeden ziyade, eseri anlamak için yapılan bir çeşit meal hüviyetindedir. Bu nedenle tercümede,
atlanan kısımlara, telaffuz nedeniyle yanlış anlaşılan kelimelere rastlamak kaçınılmazdır. Zamanla
Kâtib Çelebi'nin coğrafya bilgisini artırması ve Latince bilgisini geliştirmesi dolayısıyla bu hatalar
eserin son kısımlarında azalmıştır. Kendi ifadesinde de açıkça belirtmiş olduğu gibi aslına mutabık
kalarak asla değiştirme yapmadan, yeri geldikçe kenarlara açıklayıcı, doğrulayıcı veya eleştirel notlar
düşerek eserini yazmıştır. Yine eserin kendi hattıyla yazdığı nüshasına zaman zaman daha sonra
düzeltilmesi gereken hatırlatıcı notlar eklemiştir.

63 Eser, Almaar-Noord'lı (Hollanda) coğrafyacı Joan Blaeu (1596-1673) tarafından ilk kez Atlas Major olarak 1662 yılında
Amsterdam'da basılmıştır. Tamamı 11 cilt olan eser o güne kadar basılmış en hacimli ve en kapsamlı atlas olma özelliği
taşımaktadır.
64 Antwerp-Brabant'lı (Belçika) meşhur coğrafyacı Abraham Ortelius (1527-1598) tarafından, 1570 yılında basılan eser,
ilk modern atlas olarak kabul görmektedir.
65 Sarıcaoğlu, "İhlâsî", s. 538-539.