TÜBA - MOLEKÜLER YAŞAM, BİLİM ve TEKNOLOJİLERİ (MYBT) ÖNGÖRÜ PROJESİ
Moleküler Yaşam Bilimleri ve Teknolojileri (MYBT) Öngörü Raporu, "Türkiye Bilimler Akademisi"nin koordinatörlüğünde ve "Devlet Planlama Teşkilatı"nın desteğiyle, akademisyen ağırlıklı, ve çeşitli kamu kuruluşları ve özel sektör temsilcilerini de içine alan deneyimli bir uzmanlar takımının iki yıl süren bir çalışmasının ürünüdür. Yüzden fazla uzman, raporun yazılmasına doğrudan katkıda bulunmuş, öngörü çalışmasının geçici sonuçları raporun kapsadığı alanlarda faaliyet gösteren 445 kişinin tek tek görüşlerine sunulmuş ve nihai rapor bu görüşler doğrultusunda şekillenmiştir.
MYBT moleküler biyoloji ve modern biyoteknolojiye dayanan yaşam bilim ve teknolojilerini kapsayan bir tanımdır. Bu raporda MBYT, "Sağlık", "Bitkisel Üretim", "Hayvancılık", "Gıda", "Endüstri", "Genetik Kaynaklar" ve "Çevre" alanlarına sınıflandırılarak incelenmektedır . "Bilim ve Teknolojisi ile Büyüyen Türkiye" vizyonundan hareketle, bu yedi alanda, toplumsal refahın yükseltilmesi açısından en önemli sosyoekonomik hedefler saptanmıştır. Rapor bu hedeflere, en geç 20 yıl içinde ulaşabilmek için gerekli görülen bilim ve teknoloji faaliyetlerini önceliklerine göre sınıflandırılarak kullanıcının bilgisine sunmaktadır.
Rapor, Türkiye'de MYBT alanında faaliyet gösteren yaklaşık 2000 kadar araştırmacı ve uzmanın beşte bir gibi yüksek bir diliminin görüşlerini yansıtmaktadır. Diğer bir deyişle, raporun ortaya çıkardığı öncelikler, ülkemizde bu alana emek verenlerin hazırlayıp çoğunluk görüşü yolu ile belirlediği önceliklerdir. Bu katılımcı özellik raporun en güçlü yönüdür. Böylece, MYBT alanında, somut sosyoekonomik hedefler doğrultusunda gerçekleştirilmesi arzu edilen ve gerekli görülen araştırma, geliştirme, eğitim ve yasal düzenleme faaliyetleri de somutlaşmış olmaktadır.
Rapor okunurken, bu belgenin bir öngörü çalışmasının (foreshight) ürünü olduğu akılda tutulmalıdır. Öngörü çalışmalarının amacı, süreci, kapsamı ve anlamı, bir sonraki bölümde ayrıntılı olarak sunulmaktaıdır. İlgili bölümden de anlaşılabileceği gibi, öngörü raporu, bir strateji belgesi, ya da bir yol haritası değildir. Ayrıca, bu raporda öne çıkan veriler Türkiye Bilimler Akademisi'nin MYBT alanındaki görüş ve önerlieri olarak algılanmamalıdır. Akademi çalışmanın gerçekleştirilmesini koordine etmiş, raporun biçimine ve içeriğine kendi kurumsal görüş ve önerilerini yansıtmamıştır. Rapor, 2004 yılı itibariyle ülkemizdeki ilgili uzmanların önümüzdeki 20 yıllık dönem hakkındaki görüşlerini yansıtmaktadır. Bilimsel, sosyal, politik ve ekonomik koşulların seyrine göre, ilerdeki yıllarda bu görüşler değişebilir. Bu nedenle, öngörü raporlarının düzenli olarak yenilenmesi, değişen koşullara göre gözden geçirilmeleri gerekir.
Rapor ayrıntılı olarak incelendiğinde, öngörülen faaliyetlerin maliyet/yarar analizlerinin yapılmamış olduğu dikkatlerden kaçmayacaktır. Ayrıca, çok sayıda faaliyet sözkonusu olduğundan, bunların tümünün uygulamaya konmasını beklemek yanıltıcı olacaktır. Ayrıca, bir çok katılımcının katkısına rağmen, ülkemizdeki mevcut birikiminin bir yansıması olduğundan, raporda belirlenen önceliklerin, MYBT alanında en ileri düzeyde olan ülkelerin beklenti ve önceliklerine göre bazı eksiklikler taşıması kaçınılmazdır.
Yukarıda özetlenen gerekçelerden yola çıkarak, beklentimiz, alanında ilk kez gerçekleştirilen bu öngörü raporunun, MYBT'de ülke stratejilerini belirlemede bir başvuru kaynağı olmasıdır. Hükümetlerin, ve Devlet Planlama Teşkilatı, TÜBİTAK ve YÖK gibi gibi yönlendirici ve yatırımcı kamu kurumlarının, MYBT alanına giren eylem planlarını hazırlarken, bu raporun öne çıkardığı öncelikleri dikkate almaları gerektiğine inanıyoruz. Ancak, bu raporda sunulan veriler, seçkin ve multidispliner bir uzmanlar grubu tarafından oluşturulması arzu edilen bir strateji belgesinin hazırlanmasında kullanılabilecek olan verilerin bir kısmını oluşturmaktadır. Öngörü raporunun sonuçları, bilimsel, teknolojik, ekonomik ve sosyopolitik kriterlerin süzgecinden geçirilmeli, bunun sonucu olarak ortaya çıkacak olan hedefler, öncelikler ve devletçe yapılması gerekenler, oluşturulacak olan "Ulusal MYBT Strateji Belgesi"nde somutlaşmalıdır.
Diğer taraftan, bu öngörü raporunun ülkemizde MYBT alanında bir tartışma platformunu yaratması beklenmelidir. Raporun artı ve eksileri ortaya konulmalı, raporun çıktıları periyodik olarak gözden geçirilerek, MYBT öngörüleri ulusal ve uluslarası gelişmelerin ışığında sürekli olarak yenilenmelidir. Yirmibirinci yüzyıl, bilim ve teknolojinin önceden tahmin edilmesi imkansız olan gelişmelerine tanık olmaktadır. Bu sürekli değişime ayak uydurabilmek için MYBT öngörülerimiz düzenli olarak gözden geçirilmeli, öngörü çalışması statik değil dinamik bir özellik taşımalıdır.
MYBT öngörü çalışması uzun bir zaman dilimi içinde, yüzlerce araştırmacı ve uzmanın özverili çalışmaları sayesinde tamamlanabilmiştir. Bu süreçte emeği geçen kişi ve kurumlara, özellikle bu çalışmalara maddi destek sağlayan Devlet Planlama Teşkilatı'na, projenin her aşamasında yoğun katkıları ile bizleri destekleyen Prof. Engin Bermek'e, sıradışı yaratıclığı ve düşünce üretkenliğiyle öngörü projesine yepyeni anlamlar kazandıran Prof. Metin Durgut'a, öngörü tekniğinin ülkemizdeki en iyi uzmanı olduğuna inandığımız Sayın Aykut Göker'e, Prof. Ahmet Şevket Üçer'e, engin deneyimleriyle projeyi yönlendiren kurul üyelerimize, yoğun bir iş temposuyla gerçekleşen proje çalışmalarına müthiş bir özveriyle sürekli katkı yapan ve raporun, aynı zamanda mimarları ve düşünce işçileri olan, yürütme kurulu ve panel üyelerine, öngörü çalışmasının 'sabırlı mühendisi' Karar Danışmanlık'tan Prof. Dr. Metin Ger'e ve Sayın Nurhan Koral'a, ve nihayet, sonuç raporuna giden 'uzun yürüyüşümüzde' bize yoldaş olan, en zahmetli işleri üstlenen, yüksek bilgi ve becerisini çalışmanın her aşamasında en etkin biçimde kullanarak işimizi zamanında tamamlamamızı sağlayan proje sekreteri Dr. Ayşe Ergüven'e sonsuz sükranlarımızı sunuyoruz.
Prof. Mehmet Öztürk
Proje Koordinatörü
Öngörü çalışmaları nedir?
Bilimsel araştırma ve teknoloji öngörü çalışmaları “arzu edilebilir, ama erişilebilir, uzun vadeli, bir geleceğin inşaasında bilim ve teknolojinin oynayacağı rolü ortaya koymak ve geleceğe ilişkin tasavvurlarımızı mümkün olan, en azından, daha muhtemel hale getirmeye yönelik olarak, bilim ve teknoloji alanında, bu günden alınması gereken stratejik kararları belirlemek” amacı ile yapılmaktadır.
Öngörü çalışmalarının amacı nedir?
Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu’nun [BTYK], ‘Megabilim [Büyük Bilim]’ konusundaki, 2 Haziran 1998 gün ve 32 sayılı kararının gerekçesinde belirtildiği gibi:
Uluslararası ve ulusal düzeyde geniş işbirliklerine ve disiplinliliğe dayalı büyük ölçekli araştırmaları gerektiren ve genellikle büyük bilim olarak nitelendirilen bilim dallarında, Türkiye’nin iddia sahibi olabileceği alanlar vardır. Türkiye en azından bu tür bilim alanlarındaki uluslararası araştırma programlarının bazı alanlarında yer alabilir ve belirlenecek bazı alanlarda ulusal araştırma programları yürürlüğe koyabilir”.
“Büyük bilim, gerektirdiği büyük yatırım ve yüksek araştırma harcamaları nedeni ile, işbirliği yaklaşımının rekabet anlayışının önüne geçtiği teknolojik kolaylıkların mümkün olduğunca uluslararası düzeyde merkezleştiği, diğer yanda ise çok uluslu projelerin yer aldığı bir araştırma alanını ifade etmektedir. Onun içindir ki, bu alana ayıracak ulusal kaynakların optimizasyonu, katıldığımız ya da katılmayı düşünebileceğimiz uluslararası ortak araştırma programlarından azami yarar sağlayabilmeyi ve beyin gücü potansiyelimizi en akılcı biçimde kullanabilmeyi mümkün kılacak ulusal bir politika geliştirmeye gerek vardır.”
Öngörü çalışmalarının önemi nedir?
Uluslar, öngördükleri geleceğe kendilerini taşıyacak, kritik önemdeki teknolojileri, ‘teknoloji öngörü çalışmaları’ olarak anılan, kapsamlı çalışmalar ile belirlemektedirler. Kendileri için stratejik öneme sahip bu teknolojilerde yetkinleşebilmenin önlemlerini de bugünden almaktadırlar. Ama modern zamanların teknolojilerinin ana kaynağı bilimsel araştırmalardır. Bu bağlamda ulusların, ‘teknoloji öngörü çalışmaları’na paralel olarak, bilimsel araştırmalara ilişkin öngörülerde bulunmaya mutlak ihtiyaçları vardır.
Öngörü çalışmalarında nasıl bir yol izlenir?
1. adım: Bilim alanındaki ’megatrendler’in belirlenmesi (araştırma alanındaki ya da bilim ve teknoloji politikalarındaki ‘megatrendlerin belirlenmesi olarak da okunabilir);
2. adım: Türkiye’de bilimde ortaya çıkan gelişme yörüngeleri [trajectories] ve ülkenin bilim alanındaki yeteneğinin / potansiyelinin belirlenmesi; ülkenin güçlü ve zayıf yönlerinin ortaya konması [SWOT Analizi]
3. adım: Yukarıda belirlemeler bağlamında, bir yurt ve dünya çözümlemesine de dayandırılarak, Türkiye’nin bilimsel araştırma önceliklerinin belirlenmesi
Moleküler Yaşam Bilim ve Teknolojileri Raporu
|
Web Admin : Sefa Baloğlu 
