ETİK
TÜRKİYE BİLİMLER AKADEMİSİ
BİLİM ETİĞİ KURULU ÇALIŞMA ESASLARI
Tanımlar :
TÜBA Akademi Konseyi “Konsey”
TÜBA Bilim Etiği “Kurul”
TÜBA Üyeleri “Üyeler”
I. GEREKÇE
Etik, insanların ahlaklı yaşamın temelleri üzerine akıl yordukları ve bu temellerden yola çıkarak, “doğru” ve yanlış”ı ayırdetmeye, doğru davranış biçimlerini bulmaya ve uygulamaya yarayabilecek kuramsal ve toplumsal araçları geliştirmeye uğraştıkları bir düşün alanıdır. Bilim etiği, bir yandan bilimsel araştırma ve geliştirmenin, yani bilim üretiminin ne olduğu ve nasıl yapıldığının tanımı içinde yer alan, kurucu unsurlarından biridir. Bir yandan da, bilim insanlarının meslek etiğini, yani mesleklerini icra ederken yerine getirdikleri çok çeşitli görevleri yaparken uymak zorunda oldukları kuralları kapsar . Toplumsal faaliyetlerin çeşitlenmesi,yeni bilgilerin toplumsal dolaşıma katılması ve toplumsal pratiklerin eleştirel bir biçimde değerlendirilebilmesi sonucunda etik ve bilim etiği, sürekli olarak gelişme gösteren bir düşün ve eylem dalıdır.
Bilimsel gelişme sonucunda insanın çevresi ile ayrılmaz bir bütün oluşturduğunun farkına varılması, etiği salt bireyler arasında ya da bireylerle toplum arasında bir konu olmaktan çıkartıp, insanın içinde yaşadığı evrene karşı da etik yetkinlik ve sorumluluğu olduğunu ortaya koymuştur. Bilimsel gelişmeler giderek artan ölçüde moleküler düzeyde canlı ve cansız madde arasındaki sınırı belirsizleştirirken, yaşamın kutsallığı, bireyin dokunulmaz bütünlüğü, insan onuru gibi, her toplumda geleneksel ya da rasyonel biçimlerde temellendirilmiş kavramları yeni teknolojik imkanlar karşısında yeniden tanımlama ve bu alana ilişkin etik olanakları araştırma zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Tüm bu nedenlerle, genelde etik ve özelde bilim etiği günümüzde geçmişe kıyasla çok daha dinamik bir süreç olarak yorumlanmalıdır.
Bilim topluluğu tarafından özellikle biyoetik konularında ulusal ve uluslararası düzeyde bilgilendirmenin doğru biçimde yapılması ve biyoetik konuların yaygın olarak toplumda anlaşılmasının sağlanması; biyomedikal ve teknolojik alanlardaki önemli gelişmelerin insanlar ve etik değerler üzerine olan etkilerinin incelenmesi ve önerilerde bulunulması, bazı özel teknolojiler ( embriyo ve kök hücre araştırmaları , klonlama, genetik analizler gibi) ile bağlantılı etik konuların değerlendirilmesi giderek önem kazanmıştır.
Kamuoyu, günümüzde tüm dünyayı tehdit eden iklim değişiklikleri, pandemiler veya deprem gibi olası tehlikelerden yetkin kaynaklarca doğru bir biçimde haberdar edilmeyi beklemektedir. Bilim insanlarının da önlenebilir felaketleri ortadan kaldırmak, mümkün olan her durumda erken uyarı sistemlerini devreye sokmak, ya da devreye sokulmaları için yetkilileri ikna etmek gibi sorumlulukları olduğu kabul edilmektedir. Buna karşın, bu uyarıyı yaparken “gerekli yetkilerle” donanmış olmak ya da olmamak, uzman hatta uzman olmayan tüm ilgili birey ve kurumları büyük ikilimlerle yüzyüze bırakabilmektedir. Bu alanda bilim insanlarının sorumlulukları ise bilim topluluğu tarafından ele alınmalıdır.
Yeni bilimsel ve teknolojik olanaklar ışığında, insanca bir yaşam için “doğru” ve “yanlış” olanı araştırma, sadece ileri teknolojiye sahip ülkelerde değil, her yerde sürmesi gereken bir çabadır. Bilimin ve temel insani kaygıların evrenselliği gereği bu çaba, tüm bilim insanlarını, kendi mesleki pratiklerini değerlendirebilmeleri açısından, birinci dereceden ilgilendirmektedir. Geniş anlamıyla bilim etiği ile bilim insanlarının meslek etiği yani meslek gruplarının zorunlu olarak uyması gereken kurallar ve sahip oldukları sorumluluk ve yükümlülüklerinin belirlenmesi, iç içe geçen bir uğraştır.
Bilim insanlarının tüm olası toplumsal, ekonomik, siyasal çıkar çatışmaları karşısında bağımsızlıklarını korumaları, etik kaygılarla davranabilmeleri için vazgeçilmez bir ön koşuldur.
Bilim etiği, aşağıdaki alanları kapsamı içine almalıdır :
* Bilim ve teknolojinin etik bir anlayış çerçevesinde geliştirilmesi için güncel standartların benimsenmesi, desteklenmesi ve sürekliliğinin sağlanması
* Bilimsel araştırmaların planlanması, yürütülmesi, analizi, yorumu ve araştırma sonuçlarının rapor edilmesi ile yayınlanması süreçlerinde etik ilkelere uyumun gözetilmesi
* Bilimsel uzmanlık, değerlendirme ve danışmanlık etkinlikleri
* Bilim konularının kamuoyuna yönelik yaygınlaştırılmaları
* Kamuoyunun dolaysız ve hızlı bir biçimde tehdit ve tehlikeler konusunda uyarılması ve bilgilendirilmesi
* Yeni teknolojilerin ( insan ve hayvanlara ilişkin araştırma ve tedavi yöntemlerinin) insan yararı ve onuru ile bağdaşır ve çevreyi gözeten bir biçimde kullanıma sokulmaları
Bilim insanları kendi yarattıkları bilgi ile etik ilkeleri çerçevesinde başetme sorumluluğu taşırlar.
II. KURUL'UN AMACI
TÜBA Bilim Etiği Kurulu'nun amacı, etik ile ilgili ilkelerin ülkede yaygınlaştırılmasını ve benimsenmesini sağlamak, bilim ve teknolojideki yeni gelişmeler ışığında ortaya çıkabilecek bilim etiği yönünden önemli görülen konularda Konsey'i, kamuoyunu ve /veya hükümeti bilgilendirmek, gereğinde uyarmak ve başta üyeler olmak üzere tüm bilimciler tarafından benimsenmesi hedeflenen “etik ilkelerin” araştırılmasına, tartışılmasına ve bu alanda önerilerin geliştirilmesine katkıda bulunmaktır.
III. KURUL'UN GÖREVLERİ
Kurul bu amaçlarına uygun olarak aşağıdaki görevleri yerine getirir :
a. TÜBA'nın bilim etiği konusunda kendisi dışındaki bilim kurulları ve devlet kuruluşlarına danışmanlık görevini yerine getirmesine destek olmak,
b. Bilimsel araştırma, yayın, uzmanlık ve danışmanlık etkinlikleri, bilim konularının kamuoyuna yönelik yaygınlaştırılmaları, kamuoyunu ilgilendiren teknik verilerin doğru ve hızlı bir biçimde paylaşımı ve yeni teknolojilerin kullanıma sokulmaları konularında, etik stratejilerin benimsenmesini sağlayacak yöntemleri araştırmak,
c. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin yaratabileceği etik sorunları belirlemek , öngörmek ve bu alanda geliştirilen ilke ve yöntem önerilerini bilimciler ve kamuoyu ile paylaşmaktır.
Bu konuda verilebilecek iki örnek :
(i) Biyomedikal (embriyo ve kök hücre araştırmaları, klonlama, genetik analizler gibi) ve diğer teknolojik alanlardaki önemli gelişmelerin insanlar ve etik anlayış üzerine olan etkilerini incelemek, uyarı ve önerilerde bulunmak,
(ii) Politikaların saptanmasında başvurulan uzman raporlarının, bilimsel verilere dayalı, etik ilkelere uygun ve çıkar çatışmalarından arındırılmış yorum ve tavsiyeler içermesi için dikkat edilmesi gereken hususları açıklığa kavuşturmak.
IV. KURUL'UN ETKİNLİKLERİ
a. Bilimsel araştırmalarda insan, hayvan ve çevrenin korunması, biyomedikal tekniklerin uygun kullanımı, bilimsel araştırmaların ve bilimsel danışmanlığın evrensel ölçülerde kabul gören etik kurallara göre yürütülmesi, yayınlanması,paylaşımı ve yorumlanması konularında çalışmalar yapar. Kurul bu alanlarda aydınlatıcı, bilgi verici ve eğitici nitelikte yol gösterici kitapçıklar (Kılavuzlar) ve etkili olacak politikaların oluşturulmasına katkıda bulunabilecek yönlendirici belgeler hazırlar .
b. Uluslararası Bilim Etiği konularında çalışan kuruluşlarla (diğer akademiler, akademiler arası kurumlar, ulusal ve uluslar arası bilimsel kuruluşlar, meslek örgütleri ve sivil toplum kuruluşları ile) işbirliği yapar.
c. Bilim ve teknolojide bilimsel araştırma,mesleki uygulama ve yayın etiği konularında ortaya çıkan kurallara ve kabul görmüş uygulamalara aykırı davranışlar içermesi söz konusu olabilecek sorunlu durumlarda Konsey'e danışmanlık yapar.
d. Bilim etiği konularında kamuoyu ile bilimcileri eğiten ve öneriler içeren görüş bildirir, yayınlar yapar ve toplantılar düzenler .